İki ssenari var ki, insanlar əksər hallarda ya çox az alır, ya da heç nə almır — sadəcə qanunu bilmədiyinə görə.
Birinci: işdən çıxarıldığında əlindən nə götürüb getməli olduğunu bilmirsən. İkinci: hamiləlik müavinətinin nə qədər olacağını doğuma qədər heç soruşmursan.
2026-cı ildə hər ikisinin ətrafında normativ bazada mühüm dəyişikliklər baş verdi. İşdən çıxarmada — Konstitusiya Məhkəməsinin tarixi qərarı. Hamiləlik müavinətində — sistemin özünün yenidən qurulması. Hər iki halda "bilmirdim" artıq bəhanə deyil.
Birinci hissə: İşdən çıxarma kompensasiyası
Kimin hüququ var, kimin yoxdur
Əmək Məcəlləsinin 78-ci maddəsinə görə işdənçıxarma müavinəti yalnız işəgötürənin təşəbbüsü ilə işdən çıxarma hallarında ödənilir. Konkret əsaslar: işçilərin sayının azaldılması, ştatların ixtisar edilməsi, müəssisənin ləğvi, iş şəraitinin dəyişdirilməsi, işçinin daimi əmək qabiliyyətsizliyi (6 ay və daha çox), hərbi xidmətə çağırış, müəssisə mülkiyyətçisinin dəyişməsi, işçinin ölümü.
Öz istəyi ilə gedən işçiyə kompensasiya ödənilmir. Tərəflərin razılığı ilə ayrılmada isə şərtlər müqavilə ilə müəyyən edilir — qanun minimum həddi məcburi etmir, amma tərəflər daha yüksəkdə razılaşa bilər.
Müavinətin məbləği: stajla dəyişir
Müavinətin hesablanmasında əsas götürülən — bu işəgötürəndəki iş stajıdır, ümumi sığorta stajı deyil.
| Bu işəgötürəndəki staj | Müavinət |
|---|---|
| 1 ilə qədər | Orta aylıq əmək haqqının 1 misli |
| 1–5 il | Orta aylıq əmək haqqının azı 1,4 misli |
| 5–10 il | Orta aylıq əmək haqqının azı 1,7 misli |
| 10 ildən çox | Orta aylıq əmək haqqının azı 2 misli |
"Azı" sözü vacibdir — işəgötürən qanuni minimumdan yüksək ödəyə bilər, aşağı edə bilməz.
Orta aylıq əmək haqqı necə hesablanır?
Məzuniyyət haqqından fərqli olaraq, işdənçıxarma müavinəti üçün orta əmək haqqı son 2 təqvim ayı əsasında hesablanır — 12 ay deyil.
Əmək Məcəlləsinin 177.2-ci maddəsinə əsasən:
Addım 1: Son 2 ayın ümumi Gross gəliri ÷ son 2 aydakı iş günlərinin sayı → gündəlik orta əmək haqqı.
Addım 2: Gündəlik orta × həmin ilin istehsalat təqvimindəki orta aylıq iş günlərinin sayı → orta aylıq əmək haqqı. (2026 üçün: 5 günlük iş həftəsində aylıq orta ≈ 19,9–20,2 gün)
Addım 3: Orta aylıq × staja görə əmsal (1; 1,4; 1,7 və ya 2) → müavinətin məbləği.
Nümunə: 12 il stajlı işçi
İşçi bu müəssisədə 12 il işləyib. Yanvar-fevral 2026 aylarında Gross əmək haqqı hər ay 2.000 manat olub. Yanvar — 21 iş günü, fevral — 20 iş günü.
| Addım | Hesablama | Nəticə |
|---|---|---|
| Gündəlik orta | (2.000 + 2.000) ÷ (21 + 20) | 97,56 manat |
| Orta aylıq | 97,56 × 20,1 | 1.961 manat |
| Müavinət (10+ il, 2 misli) | 1.961 × 2 | 3.922 manat |
Bildiriş müddəti: bu da puldur
İşçilərin ixtisarında işəgötürən müavinətdən əlavə işçini vaxtında xəbərdar etməlidir.
| Staj | Bildiriş müddəti |
|---|---|
| 1 ilə qədər | Azı 2 təqvim həftəsi |
| 1–5 il | Azı 4 təqvim həftəsi |
| 5–10 il | Azı 6 təqvim həftəsi |
| 10 ildən çox | Azı 9 təqvim həftəsi |
Xəbərdarlıq müddəti ərzində hər həftə işçiyə azı 1 iş günü iş axtarmaq üçün azad vaxt verilməlidir — əmək haqqı saxlanılmaqla.
İşəgötürən bildiriş müddətinə riayət etməsə, işçi Əmək Məcəlləsinin 77-ci maddəsi əsasında bu müddətə uyğun əlavə kompensasiya tələb etmək hüququ qazanır.
2026-cı ilin tarixi dəyişikliyi: Konstitusiya Məhkəməsinin 18 fevral qərarı
Bu dəyişiklik az insanın diqqətini çəkdi — lakin praktikada çoxlarının pul itirib itirmədiyini müəyyən edir.
Əmək Məcəlləsinin 144.3-cü maddəsi əvvəllər belə deyirdi: əmək münasibətlərinə xitam verilərkən əlavə məzuniyyətlərə, təhsil məzuniyyətinə, yaradıcılıq məzuniyyətinə və sosial məzuniyyətlərə görə kompensasiya verilmir.
Yəni işçi 5 ildir işləyib, hər il 30 gün əsas + 4 gün staj əlavə məzuniyyət hüququ qazanıb. Lakin bu 4 günü istifadə etməyibsə, işdən çıxanda yalnız 30 günün kompensasiyasını alırdı. Qalan 4 gün — sıfır.
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumu 18 fevral 2026-cı il tarixli qərarı ilə bu müddəanı Konstitusiyanın 25-ci maddəsinə (bərabərlik hüququ) uyğunsuz hesab edib tətbiqini dayandırdı.
Nəticə: bu tarixdən etibarən işdən çıxan işçiyə bütün növ istifadə edilməmiş məzuniyyət günlərinin kompensasiyası ödənilməlidir — əsas məzuniyyət, staja görə əlavə məzuniyyət, zərərli şəraitə görə əlavə məzuniyyət, sosial məzuniyyət.
Konkret misal: Mühasib 22 fevral 2025-də işə başlayıb, 22 fevral 2026-da xitam verilir. Əsas məzuniyyət 30 gün + staj əlavəsi 4 gün = 34 gün. Köhnə qaydada: 30 günün kompensasiyası. Yeni qaydada: 34 günün kompensasiyası. Fərq — 4 günlük əmək haqqı.
Zərərli şəraitdə işləyən mühəndis üçün isə bu fərq daha böyük ola bilər — əsas 30 + şərait əlavəsi 6 + staj əlavəsi 2 = 38 gün. Hamısı kompensasiya olunmalıdır.
İşdənçıxarma kompensasiyasından vergi tutulurmu?
Müavinətin özündən gəlir vergisi tutulur. Lakin DSMF tutulmur — bu xəstəlik müavinətindən fərqlidir.
İstifadə edilməmiş məzuniyyət kompensasiyası da adi əmək haqqı kimi vergiləşdirilir.
İkinci hissə: Hamiləlik və doğum müavinəti
Hüquqi əsas və müddətlər
Hamiləlik və doğum müavinəti Əmək Məcəlləsinin 125-ci maddəsi, "Sosial sığorta haqqında" Qanunun 13-cü maddəsi və Nazirlər Kabinetinin 189 saylı Qərarı (2026-da 31 saylı qərarla yenilənmiş) ilə tənzimlənir.
| Doğuş növü | Məzuniyyət müddəti |
|---|---|
| Normal, tək doğuş | 126 təqvim günü (doğumdan əvvəl 70 + sonra 56) |
| Çətin doğuş / kəsərolla | 140 təqvim günü (70 + 70) |
| Əkiz və ya çoxlu doğuş | 140 təqvim günü (70 + 70) |
Kənd təsərrüfatı işçiləri üçün əlavə normlar tətbiq olunur.
Müavinətin məbləği
Hamiləlik müavinəti həmişə 100% ödənilir — xəstəlik müavinətindən fərqli olaraq bu heç vaxt stajdan asılı olmamışdır. Yeni 31 saylı qərar bu mənada hamiləlik müavinəti üçün əlavə bir şey dəyişmədi — 100% qayda əvvəldən mövcud idi.
Hesablama formulu:
Addım 1 — Orta gündəlik əmək haqqı: Son 12 ayın ümumi Gross gəliri ÷ 365
Addım 2 — Gündəlik müavinət: Orta gündəlik × 100%
Addım 3 — Ümumi müavinət: Gündəlik müavinət × məzuniyyət günlərinin sayı
Maksimum hədd var
Hamiləlik müavinətinin aylıq məbləği əmək pensiyasının minimum məbləğinin 25 mislindən artıq ola bilməz. Bu hədd yüksək maaşlı işçilər üçün faktiki "tavan" rolunu oynayır — qazancın 100%-i hesablansa da, nəticə həddi keçə bilməz.
Nümunə
İşçinin son 12 ayda ümumi Gross gəliri 24.000 manatdır. Normal doğuş — 126 gün.
| Addım | Hesablama | Nəticə |
|---|---|---|
| Orta gündəlik | 24.000 ÷ 365 | 65,75 manat |
| Ümumi müavinət | 65,75 × 126 | 8.284,50 manat |
Bu məbləğ maksimum həddi aşmırsa, tam ödənilir.
Minimum staj şərti
Müavinət almaq üçün ən azı 6 ay sosial sığorta stajı tələb olunur. Stajı 6 aydan az olan işçi hamiləlik müavinətinə hüquq qazanmır.
Fərdi sahibkarlar müavinət ala bilər — əgər DSMF-ə könüllü sığorta ödənişlərini aparıblarsa. Ödəniş aparılmayıbsa, müavinət verilmir.
2026-cı ilin sistemi: proaktiv ödəniş
Yanvar-aprel 2026-da DSMF 28.830 nəfərə uşağın anadan olmasına görə proaktiv qaydada birdəfəlik müavinət ödəyib. Bu rəqəm yeni sistemin işə düşdüyünü göstərir.
1 may 2026-dan hamiləliyə və doğuma görə müavinət proaktiv qaydada — yəni avtomatik — təyin edilir. İşçi müraciət etmir, sənəd toplamır. DSMF tibbi məlumatı alır, hesablamanı özü aparır, ödənişi özü edir.
Bununla birlikdə: müavinətin xəstəlik vərəqəsinə əsasən verilməsi prinsipi qüvvədədir. Xəstəlik vərəqəsi olmadan — müavinət yoxdur. Proaktiv sistem prosesi asanlaşdırır, lakin tibbi sənədi aradan qaldırmır.
Hamiləlik müavinətindən vergi tutulurmu?
Xeyr. Hamiləlik və doğum müavinəti gəlir vergisindən və DSMF-dən tamamilə azaddır. İşçi hesablanmış tam məbləği alır.
Bu, mühüm fərqdir: əmək haqqından 10–19% tutulduğu halda, hamiləlik müavinəti tam çatır.
Uşağa qulluq məzuniyyəti: ayrı mərhələ
Hamiləlik müavinəti bittikdən sonra işçi uşağa qulluq məzuniyyətinə çıxa bilər — uşaq 3 yaşına çatanadək. Bu dövr üçün ödəniş ayrı normativlə tənzimlənir və həcm cəhətdən hamiləlik müavinətindən xeyli az olur. 3 yaşınadək uşağa qulluğa görə müavinət də 31 saylı qərarla proaktiv sistemə keçirilib.
Hər iki sistem üçün ortaq məntiq
| İşdən çıxarma kompensasiyası | Hamiləlik müavinəti | |
|---|---|---|
| Hesablama bazası | Son 2 ay, iş günlərindən | Son 12 ay, 365 günə |
| Vergi | Gəlir vergisi tutulur, DSMF yox | Heç bir tutulma yoxdur |
| Ödəniş mənbəyi | İşəgötürən | DSMF |
| 2026 dəyişikliyi | Konstitusiya Məhkəməsi: bütün məzuniyyət növləri kompensasiya olunur | Proaktiv sistem; 100% qaydası dəyişmədi |
| Minimum staj | Yoxdur (amma sınaq müddətindən sonra) | 6 ay |
İşəgötürən üçün 2026-cı ilin xərc implikasiyaları
İşdən çıxarmada 2026-dan işəgötürənin öhdəliyi artdı — Konstitusiya Məhkəməsinin qərarına görə bütün əlavə məzuniyyət növlərinin kompensasiyası ödənilməlidir. Ştat ixtisar edən şirkətlər üçün bu faktiki xərcə çevrilir.
Hamiləlik müavinətinin proaktiv sistemə keçməsi isə işəgötürəni inzibati yükdən azaltdı. Komissiya yığmaq, protokol hazırlamaq, haqq-hesab cədvəli göndərmək öhdəlikləri aradan qalxdı. Hesablamanı DSMF aparır.
Nəticə
İşdən çıxarma kompensasiyası və hamiləlik müavinəti hüquqi sistemin ən çox yanlış başa düşülən hissələrindəndir. 2026-cı ildə hər ikisinin ətrafında konkret normativ dəyişikliklər baş verdi — biri işçinin lehinə məzuniyyət kompensasiyasını genişlətdi, digəri isə müavinətin çatdırılma mexanizmini köklü şəkildə sadələşdirdi.
Hüquqları bilmək kifayət deyil — rəqəmləri hesablamaq lazımdır.
İşdən çıxarma kompensasiyanızı hesablamaq istəyirsiniz? İş stajınızı, orta əmək haqqınızı və çıxarılma əsasını daxil edin. Sistem bildiriş kompensasiyasını, müavinəti və istifadə edilməmiş məzuniyyəti ayrı-ayrı göstərir. → İşdən çıxarma kalkulyatoruna keçin
Hamiləlik müavinətinizi hesablamaq istəyirsiniz? Orta əmək haqqınızı və doğuş növünü seçin — 126 ya 140 günlük müavinətin tam məbləğini öyrənin. → Hamiləlik müavinəti kalkulyatoruna keçin
Əmək Məcəlləsinin 77, 78, 125, 144, 176, 177-ci maddələri; "Sosial sığorta haqqında" Qanunun 13-cü maddəsi; Nazirlər Kabinetinin 30 yanvar 2026-cı il tarixli 31 saylı Qərarı; Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 18 fevral 2026-cı il tarixli qərarı əsasında hazırlanmışdır. Normativ aktlarda dəyişiklik baş verərsə, məqalə yenilənir.